Tarantino Sinemasının İlk İzleri: Reservoir Dogs

Reservoir Dogs (1992)

Tarantino Sinemasının İlk İzlerine Bir Bakış: Reservoir Dogs 1992

Quentin Tarantino, Amerikan bağımsız sinemasının yükselişte olduğu 1990’ların başlarında ilk uzun metraj filmi olan Reservoir Dogs’u (Rezervuar Köpekleri'ni) çekti. 1992’de çekilen bu çıkış filmi, Amerikan bağımsız sinemasındaki yükselişin salt bir ürünü değil, aynı zamanda bu yükselişi besleyen ve biçimlendiren bir yapımdı. Aynı zamanda bir yönetmenin kendi izlerini oluşturduğu ve kendi diskografisini oluşturduğu bir filmdi. Empire tarafından tüm zamanların en iyi bağımsız filmi seçilen bu film, adeta bir yapı taşı oldu.

Bir çıkış filminde soygun sahnesi göstermeden bir soygun filmi çekebilmek, üstelik bunu diyalogları ön plana çıkararak yapmak başlı başına dikkat çekicidir. Film; dönemin popüler kültürüne yaptığı referanslar, şiddet sahnelerinde müziği ironik bir araç olarak kullanması ve düşük bütçesini son derece verimli yönetmesiyle de öne çıkar. Tüm bunlar, Reservoir Dogs’un neden bağımsız sinema için bir yapı taşı olarak görüldüğünü açıklar. Üstelik bunları ilk çıkış filminde yapabilmek yönetmenin cesur ve kendine has tarzını da öne çıkarmıştır.

Bu yazıda yönetmenin ilk çıkış filmini farklı açılardan ele alacağız ve filmin yönetmenin kendi tarzını oluşturmasındaki etkilerini tartışacağız. Ayrıca, yazının bundan sonraki kısımları spoiler içerebilir yazıyı okumadan önce bu filmi izlediğinize emin olunuz.

Reservoir Dogs Konusu

Reservoir Dogs, düşük bütçeyle çekilen bir film olsa da bu düşük bütçe, filmi sınırlandırmaktan çok filme daha farklı özellikler kazandırmıştır. Bu düşük bütçe, ilk etapta mekân seçimini doğrudan etkilemiştir.  Filmin büyük bir kısmının tek bir depoda geçmesi de bunu kanıtlar niteliktedir. Depo, filmin hem psikolojik hem de fiziksel olarak merkezi haline gelmiştir. Bu filmdeki en çarpıcı noktalardan biri de en başta belirttiğimiz üzere, soygunun filmde gösterilmemesidir. Soygun filmlerinin olmazsa olmazı olan soygun, kovalamaca ve plan sahneleri bu filmde kesilmiştir. Bu bilinçli eksiltme, türün alışıldık kodlarını ters yüz ederek hikâyeyi bambaşka bir yerden kurmamızı sağlıyor. Heist alt türünde geleneksel anlatıdan farklı bir yaklaşım tercih edilmiştir. Eylem alanındaki bilinçli boşluklar diyalog merkezli bir akış ve karakteri merkeze koyan bir anlatımla doldurulmuştur. Gerilim havası bu şekilde seyirciye aktarılmıştır.

Görsel gösteriş ve zenginlikten ziyade performans ve dramatik gerilimlere dayanan bu film, bağımsız sinemanın cesur tonlarından biri olmuştur. Filmde yönetmen erkeklik, sadakat ve ihanet gibi temalarını katman katman çözümleyerek kapalı bir kutu anlatısıyla vermiştir.

Karakterin merkezde olması, konu bazlı ilerleyiş ve detaylı diyalog yazımı, “Tarantino sineması” denince akla gelen en belirgin özelliklerdir. Bu özellikler, yönetmenin ilk filminde de kendini açıkça göstermektedir. Filmin ilk sahnesi, bir kahvaltı masasında geçen ve bize karakterleri tanıtan diyaloglar üzerine kurulmuştur. Madonna’nın “Like a Virgin” şarkısının ne anlattığına dair bir sohbet ve bahşiş verme üzerine yaşanan bir polemik gibi. İlk bakışta anlamsız gelse de aslında bu sahnedeki hiçbir diyalog boş değildir. Amaç, karakterlerin özelliklerini, onların sosyal tutumlarını ve etik tutumlarını izleyiciye göstermektir.

Açılış sahnesini daha ayrıntılı bir şekilde ele alırsak, yönetmenin detaycı kişiliğini ve izleyiciye verdiği ipuçlarını fark edebiliriz. Örneğin, Mr. Pink’in bahşiş vermeme konusunda kararlı ve akılcı tutumu, aslında bize karakterinin kendi duruşunu ve bireyselci felsefesini göstermektedir. Hatta filmin sonunda hayatta kalan tek kişinin Mr. Pink olması, aslında filmin sonu için bir spoiler da vermektedir. Dahası, Joe kimin bahşiş vermediğini sorunca Mr. Orange’ın doğrudan Mr. Pink’i söylemesi de bence gizli bir ipucudur. Kısaca, yönetmen daha sonra diğer filmlerinde de kullandığı bu sözlü ritmin ilk izlerini daha ilk filminde ortaya koymuştur.

Reservoir Dogs - Bahşiş Sahnesi

Müzik bu filmde sadece atmosfer yaratmak için değil, bir anlatım aracı olarak da kullanılmıştır. Ayrıca filmde, radyo anlatıcısı kullanılarak ses alanı belirlenmiştir. Yani müzik, karakterlerin bulunduğu dünyanın içine yerleştirilmiştir. Mr. Blonde’un işkence sahnesinde şiddet ve müziğin paralel ilerlemesi de müziğin kullanıldığı çarpıcı sahnelerden biridir. Burada müzik, duygusal bir yönlendirmeden ziyade sahneye ironi katmak için kullanılmıştır. Sesle karşıtlık yaratılmıştır. “Stuck in the Middle With You” şarkısının çaldığı ve bolca şiddet içeren bu işkence sahnesi de bu tezatlığa örnektir. İşkence sahnesi ve çalan neşeli melodi, seyirciye duygusal bir çatışma yaşatmıştır. Bu da Tarantino sinemasında sıklıkla gördüğümüz duygusal çelişkilere bir örnektir diyebiliriz.

Tek mekâna dayalı film örgüsünün oluşturduğu risklerden en büyüğü monotonluktur dersek yanlış olmaz bizce. Bize göre yönetmen, bu monotonluğu kamera açısı, çerçeveleme ve kompozisyon seçimiyle başarıyla kırmıştır. Omuz üstü ve sırtüstü çekimlerin karakterlerin birbiri arasındaki bağlantıları göstermek için kullanılması, kritik sahnelerde odak ve yakın çekim kullanılması da bunu açıklar niteliktedir. Yönetmen, depodaki işkence sahnelerinde geniş pan ve yatay takip hareketleri kullanmıştır. Bu tercihlerle her ne kadar gergin atmosferi seyirciye geçirmede başarılı olsa da aslında başka bir risk de yaratmıştır. Çünkü bu atmosfer, şiddeti bir eğlence, şov, gösteri gibi estetize etme riskini de barındırmaktadır.

Filmde tercih edilen kostümlerde gangster ikonografisi hâkimdir. Evet, bu türde aklımıza ilk gelen siyah takım elbiseler, ince kravatlar olabilir. Bu giyim tarzıyla karakterler kimliksizleştirilmiştir. Karakterlere verilen takma isimler de karakterleri kimliksiz hâle getirmenin başka bir örneğidir aslında. Bu giyim tarzı ve estetik de Tarantino tarzının parçalarından biri olacaktır.

Yönetmenin bu ilk filminde karşımıza çıkan non-linear ve parçalı yapı, bir sonraki yazımızda inceleyeceğimiz Pulp Fiction’da zirveye ulaşan zaman oyunlarının erken bir hâlidir diyebiliriz. Filmdeki anlatı, klasik heist filmlerle de kesinlikle benzerlik göstermemektedir. Bu yaklaşım da Tarantino’nun ezber bozan ve aykırı üslubunu bize göstermektedir. Kronolojik olarak verilmeyen olaylar ve geçmiş flashback’ler de filmi sürükleyici yapan ve seyirciyi filmde tutan önemli unsurlar olmuştur.

Filmde dikkat çeken bir başka nokta ise Mr. White ve Mr. Orange arasındaki duygusal bağdır. Bu ihanet ve şiddet atmosferinde kurulan tuhaf bir yakınlık, seyirciye de başarılı bir şekilde geçirilmiştir. Filmin son sahnelerinde Mr. Orange’ın muhbir olduğunu öğrenmemizle birlikte aralarındaki bu yakınlık daha trajik bir hâle gelmiştir. Bu son sahne de oldukça tartışılmıştır. Mr. Orange polis olduğunu itiraf etmeli miydi? Aralarındaki bağı göz önüne alınca biz de söylemesi taraftarıyız. Mr. White için çok yıkıcı bir an olsa da zaten ölmek üzere olan Mr. Orange için bu vicdani rahatlama anını anlayabiliyoruz.

Filmdeki bir başka karakter Mr. Blonde ise maskülen şiddetin uç bir yanını temsil etmektedir. Mr. Pink ise bir hayatta kalma stratejisinin vücut bulmuş hâlidir. Bu karakterler üzerinden filmin erkeklik tasarımı kurgulanmıştır. Filmdeki kadın karakter eksikliği de kesinlikle tesadüf değildir. Film, suç estetiği üzerinden maskülenlik temsillerine odaklanmıştır.

Tim Roth ve Harvey Keitel

Bağımsız ölçeğine rağmen filmdeki oyuncu kadrosu büyük bir performans havuzu oluşturuyor. Harvey Keitel, Tim Roth, Michael Madsen, Steve Buscemi gibi isimlerin yer aldığı bu kadro, yönetmenin bir sonraki filmlerinde de karşımıza çıkıyor. Madsen’ın bu filmdeki performansı, yönetmenin sakin şiddet figürünün de ilk temsilidir diyebiliriz. Kısacası yazıda da değindiğimiz gibi bu filmde yönetmenin sinema dilini oluşturan temel ögeler ortaya çıkmıştır: Non-lineer anlatı, ezber bozan anlatım, pop kültür referansları, sakin şiddet ve dahası… Aslında tüm bu temel ögelerin bir çıkış filminde olması, yönetmenin olgun tercihlerinin bir sonucudur.

Erken Döneme Dair Bir Son Söz

Bu yazıyı yazarken Tarantino’nun ilk uzun metrajından yola çıkarak yönetmenin sinema dilinin ilk izlerini takip etmeyi hedefledik. Yazımızda detaylıca değindiğimiz diyalog, zaman, mekân ve kullanılan müzikler gibi unsurlar göz önüne alındığında Reservoir Dogs, bir ilk filmden daha fazla bir anlam ifade etmektedir. Bir erken dönem provasıdır.

Bir sonraki yazımızda inceleyeceğimiz yönetmenin bir sonraki durağı olan Pulp Fiction ise bu ilk koordinatların daha da genişlediği bir eksen olacaktır. Böylece Tarantino’nun sinema dilinin nasıl genişlediğini ve farklı biçimlerde evrildiğini hep birlikte takip edeceğiz.