Muallim-i Sânî: Ebu Nasr Muhammed Bin Muhammed Bin Tarhan El-Fârâbî’nin Hayatı ve Eserlerinin Değerlendirilmesi
- Umut Çetinbaş
- 27 Eki 2025
- 3 dakikada okunur
Fârâbî'nin Hayatı
Muallim-i Evvel yani birinci öğretmen olarak anılan Aristoteles kendinden sonraki dönemleri etkileyen bir ekol oluşturmuştur (1). Mantık, metafizik, etik ve de doğa felsefi gibi kavramsal ideolojilerin ilk tanımlamasını yapan Aristoteles bu ve benzeri kavramları, özellikle de kozmolojiyi tahlil edip yeni unsurlar ortaya çıkarmış ve kendinden sonraki filozofları etkilemiştir.
Bunun yanı sıra “Muallim-i Sânî yani ikinci öğretmen olarak tasnif edilen Fârâbî, Aristotelesçi ekolün en önemli temsilcisi olmasının yanında, onun eserlerini derin bir şekilde inceleyip şerh etmiş, bu felsefeyi İslam kültürüne entegre etmiş ve İslam dünyasında Aristotales’i ilk defa detaylı bir şekilde tanıtan kişi olmuştur (2). Ayrıca sadece tek bir alanla ilgilenmemiş, çeşitli sistematik düşünce disiplinleriyle uğraşmıştır. Bilhassa felsefe, siyaset, eğitim, mantık, etik, politika, metafizik, dil ve müzik gibi alanlar içerisinde öncelik teşkil eden çalışmalar yapmış ve bu alanlar da uzmanlaşmıştır. Müzik alanında önemli bir eser olan Kitāb al-musiqā el-kabîr veya Büyük Müzik Kitabı adlı eseri kaleme almıştır. Bu eser İslam topraklarında kaleme alınmış önemli bir orta çağ müzik risalesidir. Ayrıca sofistik felsefe bölümleri içermektedir.
Fârâbî Kimdir?
Fârâbî ifadesi, Muallim-i Sânî’nin mensubu olduğu vilayeti temsil etmekte olup “Fârâblı” anlamına gelmektedir. -Fârâb şehri, günümüzde Kazakistan sınırları içinde Otrar civarında bulunmaktadır. Ayrıca bu vilayete yetişmiş başka alimlerin de bulunmasından dolayı kendisine “Ebu Nasr” künyesi verilmiştir (3). İbn Havkal Fârâbî’nin Fârâb vilayeti yerine Vesîc şehrinde doğduğunu söylemekte, Fârâbî’nin babasının bu şehirde kumandanlık yaptığını el-mesâlik-ü ve ’l-memâlik eserinde belirtmektedir (1). Bunun yanı sıra İbnü’l Nedim ise filozofun Faryab şehrinde doğduğunu aktarmaktadır (4). Doğum tarihi konusunda uzlaşının olmaması büyüdüğü ortamın detaylarının bilinmemesine neden olmaktadır. Bu durumdan dolayı ilk eğitimi konusunda kesin bir bilgiye ulaşılmamaktadır. Farabi’nin dedesinin ismi Uzluk ve babasının adı ise Tarhan’dır. Kaynaklarda Farabi’den al-Feylesof at-Türki şeklinde bahsedilmektedir (5). Nitekim dede ve baba isimleri onun Türk olduğunu ve Türk kökenli bir aileden geldiğini göstermektedir.
Yazmış olduğu eserlerin ve yararlanmış olduğu kaynakların muhteviyatı, kendinden sonraki ilim adamlarına kültürel miras olarak kalmıştır. Aristotales’ten Fârâbî’ye kalan manevi kültürel birikim onlardan sonra gelen büyük ilim adamlarının vasıtalarıyla devam etmiştir. Bir nevi tarihsel sürekliliğin görüldüğü kümülatif ilerlemenin tesiri Farabi’den İbn-i Sina’ya değin devam etmiştir. Vakıa, İbn-i Sina, Fârâbî’yi ilmi olarak birçok konuda geride bırakmıştır (6).
Fârâbî’nin Eserleri
İbn Ebi Useybia, Frârâbî'nin eserlerinin tam bir listesini vermeye çalışan ilk yazarlardan biridir. El-Kıfti de uzun bir liste sunmuştur (7). Fârâbî'nin eserleri arasında çeşitli konuları ele alan eserler bulunur ve bu eserlerin yazma nüshaları farklı kütüphanelerde bulunmaktadır. Bu eserlerin bazıları basılmış ve farklı dillere çevrilmiştir. Fârâbî’nin eserleri arasında:
Fî Kitâb Ehli’l-Medîneti’l-Fâzıla
Böriminiyüs,
el-Burkin,
el-Cedel,
el-Cem' beyne re'yey el-halciyneyn Eflâtün el-ilâhi ve Aristütalis,
Cetâb(üt) sü'ile 'anhâ,
Cevâmi‘ li-kütüb el-mantık,
Cevâmi‘k. el-Nevâmis li-Felâtun,
fi 'I-Cevher,
fi Cüz' ve mü lâ yetecezze',
el-Da‘vü el-kalbiye,
fi Edeb el-cedel,
Eflâtün fi redd men kâle 'l-insân,
el-Elfâz el-Eflâttiniye ve takvim el-siyâse el-mülükiye ve 'l-ahlâk,
el-Elfâz va 'l-hurûf
fi Ağraz Aristütalis,
fi Ağraz (el-Hâkim) Aristataliz,
el-Ahlak, K. fi (kabir “büyük”) Uyûn,
fi ‘I-2’Akl (sağir “küçük”)
Eserlerin yazma nüshaları farklı kütüphanelerde bulunurken, bazıları basılmış ve farklı dillere çevrilmiştir. Özellikle el-Cem' beyne re'yey el-halciyneyn Eflâtün el-ilâhi ve Aristütalis ve Cetâb(üt) sü'ile 'anhâ eserleri farklı dillere çevrilmiş ve üzerine çeşitli çalışmalar yapılmıştır.
Farabi'nin eserleri arasında Esnâf el-eşyâ el-basîte elleti tenkasimu ileykâ 'l-kazâyâ fi cemi• el-senâyi, fi 'I-Eşyâ' yuhtâcu en ta.alleme kable 'l-felsefe, el-Evsat, R. fi Fazilet el-`ulûm ve 'l-sınâ'a, (fi) el-Faks el-medeni, Farsça 4 küçük risale, Felsefe, Felsefe Eflâtûn ve eczâ'ihâ ve merâtib eczâ'ihâ min evveliha ila âhirihâ, fi 'l-Felsefe ve sebeb zuhûrihâ, el-Felsefeteyn li-Eflâtun ve Aristûtâlis, Fusûl yer alır. Felsefe Eflâtûn ve eczâ'ihâ ve merâtib eczâ'ihâ min evveliha ila âhirihâ basılmış ve Latinceye tercüme edilmiştir. Fusûl eseri ise İbraniceye tercüme edilmiştir.
KAYNAKÇA:
(1) Ateş, Ahmet. Şark- İslâm Klasikleri Ihsâ’ül-Ulüm İlim Lerin Sayımı, Millî Eğitim Bakanlığı Yay., İstanbul, 1990.
(2) Ateş, Şark- İslâm Klasikleri Ihsâ’ül-Ulüm İlim Lerin Sayımı; Aydın Sayılı, Fârâbî ve Tefekkür Tarihindeki Yeri, Belleten, 1951.
(3) Olguner, Fahrettin. Fârâbî, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 1987, s.5; Ateş, Şark- İslâm Klasikleri Ihsâ’ül-Ulüm İlim Lerin Sayımı, s.3.
(4) Kaya, Mahmut. “Fârâbî,” TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi, 1995, erişim 15 Haziran 2025, https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1.
(5) Çubukçu, İbrahim Agâh. Türk Filozofu Farabi ve Düşüncesi. Belleten. 1985; 49: 273-286. doi:10.37879/belleten.1985.273.
(6) Sayılı, Aydın. Fârâbî ve Tefekkür Tarihindeki Yeri, Belleten, 1951; 15: 1-59.
(7) Taş, Ahmet. Fârâbî'nin Eserlerinin Bibliyografyası, Belleten, 1951; 15: 175-192.
(8) Tülücü, Süleyman. “‘Fârâbî Bibliyografyası’na Bazı İlâveler- IV”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 31 (Haziran 2009): 1-42.
(9) Tülücü, Süleyman. ““Fârâbî Bibliyografyası”na Bazı İlâveler- III / Some Additions to ‘the Bibliography on Al-Farabi’- III”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 20 (Aralık 2003).
Yorumlar